| Unamuno, Maeztu eta Begoñako umeen euskara |
 |
 |
 |
| Berton - Begoñeraz | ||||||||||
| H.O.-k idatzia | ||||||||||
| osteguna, 2011 otsailak 03. 10:06 | ||||||||||
 Migel Unamunok bazterrak harrotu zituen Bilboko Lore Jokoetan (1901) euskararen heriotza iragarri zuenean. Arrapaladan, Ramiro Maeztu azaldu zen, bilbotar ospetasuaren profeziari babesa emateko. Eta, hara non, Begoñako umeak erabili zituen argudio. 1901ean, Bilboko Lore Jokoen (literatur jardunaldiak) barruan, Migel Unamunoren diskurtsoak gaur egun be amata ez den sua izetu zuen. Oraindik eztabaidagai dago bere mezuaren helburua euskararen aldekoa ala erabat kontrakoa ote zen. Baina edukia, argi zegoen: “El vascuence no puede acomodarse a la vida moderna [...]. Bilbao hablando vascuence es un contrasentido. [...] El vascuence se extingue [...]. Enterrémosle santamente”. Euskara hil aginean zegoen eta hobe zen ahalbait arinen ehorzketa duina egitea. Batzuen ustez, zirikatu nahian esan zuen, euskara biziberritzeko itxaropenagaz. Gehienen iritziz, gure hizkuntza ahaztu eta erdara –gaztelania– besarkatzeko deia zen.Handik gutxira, 1901eko irailean, Ramiro Maeztu gasteiztar idazleak artikulua argitaratu zuen, Unamunoren alde. Mezu nagusia zen euskaldunen etorkizuna Espainiarekin zegoela, halabeharrez, eta euskara utzi behar zela. Besteak beste, euskara benetan galtzear zegoela argudiatu zuen, euskaldunek eurek ez zutelako euskaraz berba egiten. “Euskara badoa –idatzi zuen, erdaraz–, euskal arraza desegiten ari da eta merkataritzaren eta komunikabideen garapenaz ideal ekonomiko, artistiko, politiko eta sozial berriak sartu dira euskal gogoan, bere betiko egitura aldatu eta bizimodu modernorako prestatu dutelarik. Mugimendu horren kontra elkartu dira bizkaitarrak [EAJ], karlistak, integristak, euskaroak, fakzioko osagai guztiak, ideia berrien etsaigoan baturik”. Eta euskara galbidean joiala frogatzeko, Maeztuk datu hauek eskaini zituen: “Milaka euskaldunek euskara ahaztu dute, orain dela hamar urte umeek euskaraz egiten zuten Donostian, Gernikan, Deustuan, Begoñan, Algortan eta hogei herri gehiagotan; gaur, ez”. Maezturen arabera, Begoñan umeek euskararik ez 1901ean. MAEZTU ETA UNAMUNO Maezturen artikuluarekin amaitu baino lehen, kontu bi. Alde batetik, bertan azaldu zuen euskararen aldeko mezu eta ahalegin haiek ez zutela euskaldun berririk ekarri. “Zer lortu dute? Filologo gutxi batzuek, gehien jota seik, ikasi egin dute milaka euskaldunek euskara galdu duten bitartean”. Bestetik, Bilbo inguruan Unamunorekin batera egindako paseo bat kontatu zuen. Buia aldean daudela, neskatilatxoa agertu zen txakurrarekin eta Unamunok euskaraz egin zion, baina nerabeak erdaraz erantzun zion, esanez, ba ze, aita eta ama euskaldunak zirela baina bera erdaldun hutsa. Kontu bi horiek bitxiak dira. Izan ere, Maeztuk eta Unamunok, hein batean, antzekotasun handiko ibilbideak egin zituzten. Gasteiztarra eta bilbotarra erdarazko idazle handiak izan ziren, 98ko belaunaldi ospetsuko kideak, gaztetan ezker politikoaren inguruan aritu eta heldutakoan eskuin aldera lerrokatu ziren eta euskal nazioaren aferan, Unamunoren gaztetako ametsak alde batera utzita, espainolismoaren alde irmo azaldu ziren. Eta hala ere, aldeak daude. Unamuno 1864an jaio zen, Bilbon, eta berea da euskararik bako lehenengo belaunaldia Bilboko historian. Emiliano Arriaga –musikagilearen loba– 1844an jaio zen eta euskalduna izateaz gain, Bilboren gainean idatzi zituen kontuek euskarazko zipriztin asko dauzkate. Unamunok, ostera, gaztetan ikasi zuen euskara, umetan bera eta bere adinkideek egiterik izan ez zutena. Horra hor hizkuntzaren etena Bilbon. Baina, egin kontu, Bilbo esatean Zazpi Kaleak esan nahi dugu. Unamunoren idazlan kostunbristak irakurriz argi eta garbi ikusten da albo-herrietako baserritarrak euskaldun –hutsak, askotan– direla. Esate baterako, Bilboko gazte bi txinbotan doaz Txorierrira eta, Tibolitik gora, Uribarri aldean, buru gainean sorkia eta bendeja zeramaten baserritar emakumeekin gurutzatzen dira. “No sabes tú algo de vascuence? –batak besteari– ¡Sí, vascuence de Artecalle! Díles algo, échales una flor… Eh! su… nesca… gurusu… gurusu…”. Beraz, Unamunoren kontakizunaren arabera, Begoñako (Uribarriko) neskatilekin berba egiteko euskaraz ahalegindu behar ziren XIX. mendearen akabuan. Maeztuk kontatuta jakin dugu Unamunok horrela jokatu zuela Buia aldean. Eta, 1901ko paseo hartan neskatila erdalduna topatu bazuten, Buia aldean, ehun urte geroago ere euskara ez da galdu. Eta 1901ean Begoñako umeak erdaldun hutsak baziren, nekez ulertuko da Begoñako bazter askotan euskarak gaur arte iraun izana. Egia da, hala ere, Algortan, Deustuan, Begoñan, Donostian edo Gernikan atzeraka zegoela, hizkuntza zapalketaren ondorioz. Baina hori ez zen ez Maeztu ezta Unamunoren buru argien interesekoa. Parekotasunak parekotasun, batak eta besteak oso akabera desberdina eduki zuten. Maeztu, espainiar eskuindarrekin bat eginda, Madrilen preso hartu zuten 1936ko gerra zibila hasi eta berehala. Urte hartan bertan hil zuten, urriaren 29an, Aravacako kanposantuan egindako legez kanpoko fusilaketetako batean. Unamuno, ostera, Salamancan zegoela, lehenengotan Francoren matxinada txalotu bazuen ere, atoan kargutu zen bere erruaz eta, urriaren 12an, historiara pasatu den ausardia keinu batez, Millan Astray jeneral eroaren eta bero-bero zeuden falangista sutsuz betetako auditorio baten aurrean, esaldi mitikoa bota zuen: “Irabaziko duzue, indar hutsa nahikoa eta sobera daukazuelako. Baina ez duzue konbentzituko. Konbentzitzeko limurtu behar da, eta limurtzeko falta zaizuen zerbait behar da: arrazoia eta borrokarako eskubidea”. Carmen Polo –Francoren andrearen– babesari esker atera zen onik auditorio hartatik. Kargutik kendu zuten eta, handik gutxira, 1936ko gabonzaharrean, hil zen.
Powered by !JoomlaComment 3.26
3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."
|
||||||||||
