| Begoña eta kantu karlistak |
 |
 |
 |
| Berton - Begoñeraz | ||||||||||
| H.O./albumsiglo19mendea.net-k idatzia | ||||||||||
| osteguna, 2011 maiatzak 19. 15:33 | ||||||||||
 XIX. mendean Euskal Herrian lau gerra gogor izan ziren eta lauetatik hirutan liberalek eta antiliberalek (karlistek) elkarren kontra jardun zuten. Gure herriaren historia handia zein eguneroko bizimodua markatu zuten. Eta borroka ez zen armatua bakarrik. Kantutan be, nor baino nor. Sasoi hartako abesti batzuek ospe itzela lortu zuten. ‘Eta tira eta tunba’ disko zoragarria kaleratu du Joseba Tapiak XIX. mendeko karlisten eta liberalen hogeita bi kanturekin. Askoz be gehiago dagoz, gerra haiek ondorio latzak utzi bai, baina musika arloan oparoak eta emankorrak izan ziren eta. Hara non, Begoñako errepublika zaharra be tartean dabil, kantuetako batean, ondoko bertso hau abesten zuten eta: Karlosek esan ei dau/Begoña ganean;/laster sartuko dala/Madrilgo kalean.Hain justu, diskoari izena ematen dion kantuan dago pasarte hori: ‘Eta tira eta tunba’. Eta hori tradizio handiko abestia dugu, lelo nagusia behintzat, karlistadak amaitutakoan lehenengo jelkideek eta gero ezker abertzaleko jendeak nahi erara egokitua. Adinean gora doazenek jakingo dute: “eta tiro eta tiro…”. Begoñako errepublikaren aitamenak beste kantu batzuetan ere ageri dira, diskoan jaso ez direnak, inoiz orrialde hauetan kontatu dugun bezala. Hona hemen, horren erakusle, lehenengo karlistadako kantu elebiduna, karlistak Bilbo setiatzera datozela abisatuz: “Poniendo los cañones/Begoña partean/pondran el parlamento/entrega gaitean”. Ai, ai, ai mutilak Tapiaren diskoa entzuten igual ez gara kargutuko, baina bertan dago karlistadetako benetako himnoa, kantu nagusia, ‘Ai, ai, ai, mutilak’ alegia. XIX. mendeko musika arrakastarik handiena gurean, euskaldunen ikur eta ereserki bilakatu zen. Izatez, erritmo biziko doinua zen, eta lelo nagusiari nahi beste estrofa erantsi zizkioten. Horrela, XIX. mendean zehar aldatuz joan zen eta, karlistek ez ezik, liberalek ere erabili zuten, baita beste gerra batzuetan ere. Ze, argi zegoen, borroka kantua zen. Joseba Tapiak dokumentalistek batutako bertsio klasikoetako bat abestu du bere diskoan: Azpeitiko neskatxak/arrazoiarekin,/ez dute dantzatu nahi/txapel gorriekin,/ai, ai, ai, mutillak,/txapel gorriekin. Artean txapel gorriak liberalen aldeko boluntario euskaldunak ziren. Karlistek ‘pezetabikoak’, ‘bipezetakoak’ edo ‘pezeteroak’ ere esaten zieten, haien soldata aurpegiratzeko. Bertso argigarri honetan batzuen eta besteen arteko aldeak zehaztu nahi izan zituzten: Gobernuak baditu/bi pezetakuak,/bai eta Don Karlosek/boluntariuak,/boluntariuak/ez jornaleruak. Abesti honen garrantzia ezin argiago azaltzen zaigu XIX. mendearen erdialdeko prentsa irakurrita: Liberalen ‘Himno de Riego’ ereserkiaren parekoa da ‘Ai, ai, ai, mutilak’ eta ohikoa ei zen jai herrikoietan jotzea. Beste idazki batzuetan Alemaniako ‘Deutschland uber alles’ eta Ingalaterrako ‘Good save the King’ ospetsuen pare jartzen zuten. Eta, esan bezala, borroka doinua zen, bizkorra eta grinatsua. Ez ahaztu karlisten gerra oihua ‘Aurrera mutilak!’ izan zela, aldarri hori egiten zutela liberalen posizioak eraso orduko. 1859an, Bizkaiko Diputazioak Marokoko gerrara tertzioak bidaltzea erabaki zuenean ere, Gernikako Batzarretatik bueltan, Bilbon, gerrazaleek manifestazioa egin zuten, txaranga eta guzti, “entonando el estribillo Ay, ay, ay, mutillac/Biba lanzeruak/”. Kanpaina hartan beste bertso eta kantu askotan txertatu zuten lelo hori –besteak beste, ‘Ai, Ai, Ai, mutilak/Biba bizkaitarrak/Ai, ai, ai mutilak/muera marruekoak’–. Karlistadetatik, beraz, oraintsu Joseba Sarrionandiak horren ederto kontatu digun Afrikako gerrara egin zuen salto ‘Ai, ai, ai mutilak’ abestiak. Bilbo aldean, eta jakina, Begoñan, karlisten topaleku kutunetakoa alegia, sarri abesten zuten. Eta bigarren karlistada hurbildu ahala, areagotu ziren. 1870ko ekainaren azken domekan, iluntzean, manifestazio karlista egin zuten Bilbon: “Unos setenta jovenes recorrieron diferentes calles de la población cantando el ¡Ay, ay, ay, mutillac! y otros cantares propios del partido carlista; algunos de ellos llevaban boinas blancas y empuñaban enormes piedras; acompañaban los cantares con el ruido que producía el choque de ellas”. Kantua, gerraren iragarle, oraingo honetan. Migel Unamunok ere ‘Paz en la guerra’ nobelan ‘Ai, ai, ai mutilak’ Bilbo inguruko txakolindegietan sarri entzuten zela kontatu zuen. Ameriketan Azken ohar bat. Atzerriko literatur lanetan ere ageri izan da abesti hau, Ameriketan eduki zuen zabalpenaren oihartzun. Paul Groussac frantses-argentinar idazlearen ‘Del Plata al Niagara’ liburuan, Arizonako apatxe batek biolinaz jotzen du karlisten kantua. Eta Pueblan entzun zuten soldadu yankiek 1846-48 bitartean Mexiko inbaditu zutenean, ‘La Ponchada’ izenburuarekin, Albert Gallatin Brackett militarrak General Lane’s Brigade in Central Mexico (1854) liburuan kontatu zuenez. Oraindik ere euskarazko leloa zeukan!: “Mexikarren gustuko abesti bat sarritan entzuten genuen, La Ponchada. Hemen paratuko dut nire irakurleentzat, erakusteko zelako ondo ematen genuen denbora. Muñoz andereñoak abesten zuen, jakina: Ya no se llaman negros/Los hijos de Aragon,/Se llaman defensores/De Isabel de Borbon/Ay! ay! ay! Mutilac/Chapela gorriac.
Powered by !JoomlaComment 3.26
3.26 Copyright (C) 2008 Compojoom.com / Copyright (C) 2007 Alain Georgette / Copyright (C) 2006 Frantisek Hliva. All rights reserved."
|
||||||||||
