|
Apaizentzat mundu mailan egon den kartzela bakarra izan zen Zamorakoa, Estatu espainolaren eta Vatikanoaren arteko konkordatuaren ondorioz sortua. 1968 eta 1976 bitartean 40tik gora apaiz euskaldun pasa ziren bertatik. Tartean, Josu Naberan eta Martin Orbe mahatsorriak. Durangoko Azokan, ‘Zamorako apaiz-kartzela’ (Txalaparta) izenburupean Angel Zelaietak eta Edorta Jimenezek koordinatutako liburu “polifonikoa” eman zen ezagutzera. Orduko eliza frankistaren errepresioa eta, batik bat, orduko apaiz euskaldun askoren justizia eta askatasun konpromisoa azaleratzen ditu liburuak.
Aniztasun handia zegoen Zamorako apaiz-kartzelako presoen artean. Hilabeteko zigorra zutenak, 20 hilekoak eta kondena luzekoak, denak elkarrekin zituzten. Galiziarrak, kataluniarrak, asturiarrak… eta euskaldunak ere baziren tartean. Martin Orbe 1969an eraman zuten bertara Mikel Etxebarria etakideari ihes egiten laguntzeagatik. Hori baino lehen, Basauriko kartzelan 15 egun eman zituen, horietatik 9 inkomunikatuta. Torturatu egin zuten. Zamorako kartzelako egonaldia baino “gogorragoa izan zen tortura bera”, diosku. Eta batik bat Zirarda Bilboko gotzainaren jokaera, “ez zuen nire testigantza sinetsi”. Martinek tortura aztarnak oraindik ikusgai zituela erakutsi nahi izan zizkion gotzainari, eta honek “cómo no le voy a creer a un sacerdote mío”, erantzun zion. Aurrerago Zirardak berak idatzitako memorietan aitortu zuen: “Sabíamos que había tortura, pero no había pruebas”. Horixe da oraindik orain Martinen minik handiena.
“Berehala” heldu ziren Zamorara beste bost euskal apaiz preso, ‘Los bostak’ esaten zieten. Martinentzat “arnasbidea” izan zen Josu Naberan, Nikola Telleria, Xabier Amuriza, Alberto Gabikagogeaskoa eta Julen Kaltzada ondoan izatea. “Pentsaeran hurbilago nengoen beraiekin nirekin atxilotu zituztenekin baino, apaiz lagunak ziren arren, ez genuen hainbeste konfiantzarik”.
1968ko azaroan beste apaiz batzuekin batera Derioko seminarioan itxialdia egitetik zetozen ‘Los bostak’. Baina estatuaren errepresioa asko gogortu zuen salbuespen egoerak eta “zer edo zer konbentzigarriagoa” egitea erabaki zuten. 1969ko maiatzaren 30ean ekin zioten “borondatezko” gose grebari bost apaizek Bilboko gotzaitegiaren lokaletan. Josu Naberanek gogoan du orduan argitaratu zuten dokumentu “gogorra”: “Estatuari terrorista zela esaten genion”. Paris eta BBC irratietan oihartzuna lortu zuen beraien ekintzak. Bizpahiru egunera Bilboko gotzainak epailearen esku lokaleko giltzak uztean atera zituzten. “Rebelión militar akusaziopean” ateak itxita epaitu zituzten. Zigor luzeak ezarri zizkieten. Josuri, esaterako, 12 urte eta egun bateko kartzela-zigorra “por mala conducta social”. Kohesio handia
Angel Zelaietak, liburuaren koordinatzaileak, eskatu zion Martin Orberi Zamorako kartzelako deskribapena egiteko. Kronika hutsa baino “liburu polifonikoa” egitea zenez helburua, Martinek bere esperientzia kontatu ordez, “taldearen bizipenak, borroka eta elkartasuna” islatu nahi izan ditu. “Izan genituen arazoak ere bai”. Eta ahalegin horretan erraz atzematen da kondena luzea zuten apaiz euskaldunen arteko “kohesio handia”. Kohesioaren adierazle ziren egunero eman eta jasotzen zituzten euskara klaseak, urte betera prestatu zuten ihesa, bi urtera burutu zuten motina eta ostean hasi zuten gose greba.
Astotxoaren abestia erabiltzen zuten sintoniatzat euskara klaseei hasiera emateko. Xabier Amurizak egiten zuen gehienetan irakasle lana. Eta egin zuten, bai, lan ugari: atzizkiei buruzko lana, aurrizkien proposamena, itzulpenak… Denen artean, bada Martinek ondo gogoratzen duen bat, Guillermo Tell tiene los ojos tristes liburuaren itzulpena. “Kapitulu bana hartu genuen eta, itzulpena aberasteko, euskararen baliabide propioak erabili genituen”. Eskulana eta gerralana
“Presoen obligazioa ihes egitea da”, dio barre artean Josu Naberanek. Bera zen “eskulanetan ingeniari nagusi”, nahiz denek parte hartu ihesaldi ahaleginean. 1971n hasi ziren tunela eraikitzen ahal izan zuten moduan: lanabes eskasekin, eskuekin zein haginekin. “Ez genuen uste posible zenik, baina astiro-astiro metrotan aurrera egin genuen”. Batzuk lan fisikoa egiten zuten bitartean, beste batzuk lan psikologikoa egiten zuten “funtzionarioak distraitzen”. Zergatia ziur ez dakiten arren, distraitze zereginetan huts egiten zutela pentsatzen du Martinek 40 urteren ondoren: “Funtzionarioek zerbait susmatu zuten”.
Zamorako apaiz euskaldunek beren apaiz pribilegioa ukatuz, gainerako preso politikoekin egon nahi zuten. Espainiar Elizak euren eskariei entzungor egiten ziela ikusirik, burulanak eta eskulanak albo batera uztea eta gerralanari ekitea erabaki zuten. Motina burutu zuten 1973ko azaroan. Jon Etxabe hasi zen eskura topatzen zuen oro apurtzen eta birrintzen. “Wakie talkie bidez komunikatuz”, atzetik jarraitu zioten besteek. Koltxoiei su eman zieten, komunak apurtu zituzten eta kristalak txikitu. Josu Naberanek, aurretiaz, objektu sinboliko guztiak apartatu zituen kaperatik. Motinak kanpoan oihartzuna izan zezan kazetariekin kontaktuan jarrita zeuden eta kartzela kanpoaldetik grabatutako irudiekin “lortu genuen solidaritatea zabaltzea”. “Kapitulutxo bat”
Neguan hotza eta udan beroa zen Zamorako kartzela probintzialeko pabiloi hura. “Ez zegoen baldintzarik kondena luzeak pasatzeko”. Ziega konpartitu beharra zegoen bakardaderako unerik gabe. Martinek bere ziega-kideak “kategoriako gizon” bezala oroitzen ditu barre egiten duen bitartean. Baina berehala iluntzen zaio aurpegia: “Astean behin dutxatzen ginen, komunetan ez zegoen aterik, ez genuen liburutegirik ez kirola egiteko espaziorik, baina hori bai, patio erdian kartzela nagusiko tximinia genuen ke beltza botatzen”.
Zamorako kartzelan pasatakoa, gure historiaren “kapitulutxo bat” dela aitortzen du Martinek. “Une egokian irten da liburua urte haietako errelatoa egin behar dela baitio jendeak hitzetik hortzera”. Eliza ofizialaz gain, beste eliza bat bazegoela erakusten du, “zapaldu eta oprimituekin zegoena eta zoritxarrez, orain, indartsu ez dena”. Meritu horixe aitortzen dio Josuk ere, “Eliza barruko kontraesanak islatzekoa”, alegia.
Protagonisten kontakizunekin batera, apaizen ekintzek izandako oihartzuna aztertzen duten iritzi eta erreflexioekin osatzen da liburua. Horrela lortzen du “polifonikoa” izatea. Angel Zelaieta arduratu da “egunez egun askoren artean” egindako lana koordinatzeaz. Zamorako kartzelaren berri ez duten gazteentzat jotzen du interesgarri liburua eta baita “edadetxoa dutenentzat ere”. “Orduko kleroak eragina zuen jendartean eta pertsona horiek izan dezakete irakurtzeko gogotxoa”.
Baina, “traba” eta “hutsune” bana ere aitortzen dizkio liburuari Angelek. Batetik, gehiengoa euskaraz idatzita egonik “arazoa izan daiteke euskara gutxi dakitenentzat”. Bestetik, liburua idatzi dutenen artean, gutxiengoa dira gaur egun apaiz, eta horrek zera esan nahi du: “Liburuak ez diola erantzuten ordutik gaurdaino ‘zer gertatu da Elizarekin?’ edota ‘zer gertatu da sinesmenarekin?’ galderei”. Horiei, agian, beste liburu batean erantzungo diete.
|
