|
 Tomas Zumalakarregi Begoñan zauritu zuten 1835eko ekaineko 15ean, Bilbo setiatu berriari begira zegoela. Handik aste bitara hil zen, Zegaman, petrikilo baten erabaki okerren ondorioz. Begoñan heriotzez zauritu zutena ez zen bakarrik karlisten buru militarra. Euskaldun gehienen buruzagia ere bazen eta, batzuen iritziz, independentziarako gidaria.
Nahikoa oharkabean pasatu da gure artean Tomas Zumalakarregiren heriotzaren 175. urteurrena. Eta harrigarria da, bera bezalako pertsonaje gutxi eman baitu Euskal Herriak azken 200 urteetan. Lehenengo karlistadan (1833-1839) lau herrialdeetako karlisten buru lehenengo eta Don Karlosen armadaren gorengo buruzagia gero, bere mutilekin armada espainola sarri garaitu eta behin baino gehiagotan lotsagarri utzi zuen. Bere boladarik onenean heldu zen Begoñara, ekainaren erdialdean, Bilbo setiaturik zeukala eta berau menderatzeko asmoz. Ezaguna denez, Begoñako jauregian, elizaren ondoan, hiribildura katalejoz begira zegoela, bonba batek hanka zauritu zion. Aringa-aringa Zegamara eraman zuten, bere konfiantzako petrikilo batengana, baina, antza denez, erabaki okerrak hartu, zaurituaren egoera larriagotu eta berehala hil zen, ekainaren 24an bertan.
Bizirik zegoela, Hego Euskal Herriko karlistak –herritarren gehiengo zabala, alegia– bere buruzagitzat zuen. Hamaika bider kantatu ziren haren omenezko bertso eta kantuak, Gipuzkoa aldeko hau, adibidez:
Zumalakarregi da
Gure jenerala
Berorrek konponduko du
Hasitako lana
Bazter guztietan entzuten zen ‘Biba, Biba Don Tomas/Biba Karlos Kinto!’, herritarren begietara ormaiztegiarra euskaldunen gidari nagusi gisa agertzen zela. Horregatik, hil zenean, samindura bazter guztietara zabaldu zen. Hain zen horrela, ezen karlistadatik aparte bizi zen Ipar Euskal Herrian ere Zumalakarregi euskaldun guztien buruzagitzat jo baitzuten. Haren omenez moldatu zuten Beltzuntzeko jauna ohoratzen zuen bertsoa –Zumalaren izena/eta haren omena/urrun da hedatzen/Erregeren gorthetan–.
Ipar Euskal Herritik atera barik, Jean Baptiste Kamusarri ziburutarrak bertso hunkigarriak idatzi zizkion. Elizanburuk, Gratian Ademak eta Jean Martin Hiribarrenek beste horrenbeste egin zuten. Hona hemen ale bat:
Jeneral euskalduna
Ohora dezagun,
Esker gabetasuna
Urrun kasa zagun
Sekulan ez dugun erranen goregi;
Biba, beraz biba Zumalakarregi
Eta, zer esanik ez, Agosti Xaho, abertzale avant la lettre, zuberotar jeniala, bere libururik ospetsuenean –Voyage en Navarre pendant l'insurrection des basques– Zumalakarregirekiko elkarrizketa ‘asmatu’ zuen, liburuaren gorengo unea lortuz eta, bide batez, eternitaterako eztabaida sortuz: Ormaiztegikoak Euskal Herriaren independentzia lortu nahi izan ote zuen?
Ameslaria ote
Egia da Zumalakarregiren bizitzan ez dagoela ezer –historialariek ikertu ahal izan dutenaren argitara behintzat– ormaiztegiarra Hegoaldeko lau probintzien independentzia aldarrikatzeko asmoa edo ametsa –Xahoren bidetik jotzeko– eduki zuenik pentsatzeko. Espainiako armadako militar tradizionalista izan zela nabarmendu izan da behin eta berriz, eta izan horrela da.
Baina ezin bazter utzi, bestalde, sasoi hartako beste testigantza batzuek Hego Euskal Herriko lau probintzien independentzia edo antzeko proiektuak iradokitzen dituztela. Xahok bere liburuan, Zumalakarregiren ametsaz gain, dio –beharbada hori ere asmatu zuen– euskal buruzagi karlista gehiagok ideia horixe bera zeukala, Valdespina markesak esate baterako. Garai hartako prentsan eta gerra ondorengo memoria liburuetan ere tankera horretako planen zurrumurruak agertu ziren. Iruñean matxinatu ziren tropa liberal nafarrek, Barrikart buru zeukatela, Nafarroako independentzia aldarrikatu zuten. Eta, ezin ahaztu, praktikan, lau probintzietako lurralde zabalak estatu independente batean bizi izan zirela gerrak iraun bitartean, Don Karlos errege eta lau diputazioak agintari zituztela.
Begoñan zapuztu ote zen XIX. mendeko euskal estatu independentea sortzeko aukera?
|
