Matzorrianori kendute

Hamen ingeruen aldatza gauze naturala da, euridxen moduko tipikoa edo kamino erdidxen pegaute dagozen txiklien estiloko konstantie. Aldatza dekogu edonora goazela, orain beherantza bueltan gorantza, bizitzien antzera, iguel-iguela. Aldatza gauze handidxe da ba, geure-geurie ta kultural-kulturala, ta horrek esan gure dau aldatz gora ta behera egitteko deretxoa mundu guztidxek euki behar dabela. Orduen oin dala urtetxu batzuk -aldatzan inbentoak dekozenak baino asko-asko-asko gitxiago- hasi zirien aldatza disfrutetako modue daneri emoteko aparatoak ifinten: asensorak, eskailera kortinglesekoak ta funikularrak be bai. Baie horreik jentie ibilten zan lekuetan ifiten zirien gehien baten. aldatz mainstreametan-edo.

Badirez aldatz minoritarioak be, kultokoak esaten daurie batzuek. Ta hareitan asensora ta halango inbentoak karuek direlez ta ganera ez direlez ikusten, ba zozer ifini behar da ta egiten direz ranpak eskaileran edo aldatzan ondoan.

Ta hortxe nago ni, aldatz minoritario baten erdidxen, ranpa eder garbidxe, barandilien kromauak dir-dir barri-barria lez, dandy baten modura elegante ta estiloso aldatzan erdidxen. Nezesidadie dekonari zerbitzue emoten gusture, ta nezesidaderik ez dekonari neure brillo ta glamourragaz gora ta behera paseotxu bat suabe suabe emoteko gonbitie egitten, aldatzan gustu ta zapore guztidxek gozaten ta saboreaten. Kulturen danik eta espresinorik handidxena hau ez bada ba!

Urtebetie joan da. Ez dot ondo ikusten beherantza eta ezin dot ondo kontau, dozena bat piso kalkulaten dot. Hemen nago ordutik, eskegitte. Hautsek tapaute, kakaztute eta koloriek eguzkidxek janda. Pisu altuetan eguzkidxek ondo emoten dau, e!

Akorduen dekot ordukoa. Maietza, eguzkidxe egiten zoan ta kuadrila potentie gintzezan orduen. Bentana-balkoietan banderak apuntapalan, danien. Primaberako alegrantzidxe egoten zan bazter guztidxetan, danien.

Pentsaten hasi nintzen orduen. Zer dala ifini gaittue hamen ba? Primaberie, eguzkidxe, jentiek halango poztasune. Primaberako rituala ixin behar da hau ba. Zuridxe ixingo da garbittasunen kolorie, bai, edurre urtu, ure zenbatgure, asko, dana garbituten. Ta gorridxe? Eguzkidxe ete da? Baleittike, berotasune, eguzkidxe. Ederra hau festibala ba. Hamendik goittik ederto baten ikusiko da dana dalakoa ganera. Ze, segurutik zozer egingo daurie ta hametik behetik pasau beharko da. Pentsaten dot.

Tira, halantxe pentsau noan, pentsau. Joan ziren egun batzuk aste bi, egun beten astrapala baten ostien triste parau zan jentie derrepentien. Lehengo kantuek ta brinkoak parau. Handik egun gitxire barrez, atzera hasi zirien brinkoak ta astrapalak. Egun batzuk holan. Ta aurrekoan modure, atzera egun baten astrapala derrepentien parau zan. Kitto.

Alegrantzia atzera etorko da egun batzuetan, pentsau noan. Baie oingoan ez.

Egunek joan zirien, banderak kentzen hasi zirien, udako eguzkidxe, neguko haiziek, edurre be bai... bakarrik lotu nintzen hilabetietan.

Negue joan dala emoten dau, ta primaberako festie atzera hasi deittela deseaten nago, koloriek ixertuko jataz barriro, ta poztasuna ikusiko dot hamabi pisu beherago. Laster baten.

Galipoan espeziean ez gara danok bardinek ixiten. Kamino erdikoak jente serio ta behargine ixiten da, errobera ta makinakaz eukitten daurie tratue. Bazterreko galipoak barriz apur bat humanoagoak gara -azeratik hurre egonda zozer pegaten da- ta gustaten jaku arrimaten danagaz berba egitie, ahal bada klaro.

Ta holan, lehengo egunien, eguenien pensaten dot, zapatilla batzuk plantau zirien baztarrien. Zapatak ta zapatilek preseagaz ibilten dire sarri ta ez daurie denborarik eukitten parrapladatxue botateko, baie honeik hantxe zegozan, inkata, asike esan geuntzen:

- Epa ba! Kieto hamen ala?

- Bai ba, galapan urteteko preparaute.

- Galapan? Hamen? Zer da ba?

- Ez dakigu geuk be, baina honek goikoak lantzien-lantzien behin egitten dosku holangon bat. Preparau, bazterrien parau, itxon, gero halango baten galapan urten, gedar batzuk bota ta handik hogei miniture paraten da jeneralien.

- Bai, klaro, geu be fijau gara. Ez dakitt zenbat denporan behin, urtie baino gehidxago bai, holango zapatila kuadrilea paraten jaku ganien, emoten daurie ordubete edo itxadoten, arrimaten da kuadrile bat eskandalo baten ta gero karran urteten daurie danak derrepentien.

- Bai, horixe. Ta zuek badakizue zer dan edo?

- Ondo jakin ez baie hori pasaten danien etorten direz diferente berbetan batzuk, ez danak, bueno diferente, guk egitten dogunan antzera edo, ez dotziegu dana entendiduten baina antzera. Ta zapatilak ta zapatilak juntaten direz. Bueno, mokasinan bat be ibilten da, ta abarketan bat be bai. Ta gure artien berba eginde ta holan, pensaten dogu kanbiau gure dauriela berba egiteko modue, ta egiten daurie karran pensaten daurielako arin ibilitte arinago ikisten dala berba egitteko modu bet. Ez dakigu zelango resultadoa emoten daben. Batzueri igarten jakie zozer batetik bestera, baten batek gure antzera egiten dau berba be bai, baie danak ez.

- Ba, ez dogu holan egundo pensau, baie hipotesis ona da. Oseake gure daurie zapatilan ta galipoan modure berba egin ta horregaitik dabiz galipoan ganien galapan ie zozer pegaten dan. Aitu! Bueno, hamen dator burrunbadie ta bagoaz. Ikusi arte.

- Bai, agur.

Matzorrianoan generokoak hameko habitata habitaten zeurienien arraine salduten zan lekuari esaten jakon peskaderidxe edo peskaderie, segun nongo partekoa zan berbaldune, eta halangorik egon be egoten baziren, arraine plazara edo errekara bajaten zan erosten jeneralmentean.

Etorri zen gero epoka bat, luzea ta gloriosoa horreik gauzek esan ezeze, eskribiduten be hasi ziriena, ta arraine saltzen zan lekuen “Pescadería” leiduten zan elegantementean. Ta “Pescadería”-n modure, “Zapatería”, “Caja de ahorros”, “Ultramrinos” ta “Bar-Restaurante” be bai.

Glorian glorian horreik letreroak klasikoak egin ziren momento baten, ta hasi zan ikusten eskribiduteko beste modu bet, leiduten zan modure esaten ez zana, lehengoan aldien modernotxuago-edo orduen: “Snack Bar”, “Boutique” ta enparau batzuk.

Harek reboluzinoak ez zeuen exito totalik eukin, ze, orduen halango kataklismoa pasau zan, ta letroak hasi zirien K-z ta X-z betetan derrepentean: “Jatetxea”, “Liburudenda”, “Taberna”, “Aurrezki Kutxa”, “Lore alai”, “Toki Eder”, “Itxaso”, “Mendi” eta “(H)ibai”, halangoan inbasinoa.

Matzorrianoan belarrian berba ezagunak batzuk, begietatik inoz hainbeste K ta X sartu ez jakozan arren. K ta X-an sasoia lehengoan besteko gloriosoa izango zala pentsau zan orduen, urtietan territoridxoko habitantiek gehidxenak horrein zalie direzela proklamau daurie sano, ta seinale guztidxek zegoazan halan ixiteko.

Urtetxuek joan dira, ta urtietan kanpoan bixi ixin direzen begidxek egin daurie osteratxue, scannertxue, gloria ta futuroa ixingo zan sasoian bilan, ta kostau jako arrastoak topatie. Hainbeste ixingo zirenak gero ta gitxidxao direz, gero ta tapatuago, 10etik bat bez, 100etik bat akaso... Baztar baten beran denporan modernidadean kolorie ta artea eukon letreroa: “Arraindegia”, ugerraz ta hautsaz beteturik, ta dendie zarratute.

Kiosko baten baztarrean atrintxerau direz atzenengo periodikuek ta rebistek, hantxe resistiduten amerikanuek El Alamon lez danak tragau arte. Gero ta gitxiago direz ta laster baten eurenak egingo dabela sinistute dagoz, papelanak egingo daben modure. Baie erratute dabiz medioeskritook ba!

Kioskon aurrien pasau dan bat, sartu dau eskue patrikaran, dirue-edo topaten, papelezko dirue, ta bai papela topau dau, bost edo sei bolatxu: supermekauko notie, ferreterikoa, panaderikoa (ogidxe daroa besapien, papelien batute, hain zuzen be), estankokoa ta tabernako pintxoana be bai, mandako...! Beste patrikara baten sartu ta iguel-iguel, han txiklien papela, kajeroautomatikoko rezibotxue, rifa bat, OTAko papel zahar bat... Karteran aittu dau, ta han be bai: medikuen ordue, rezeta baten reziboa, zozer apunteta dekon zatitxu bet (leiduten ez dana), txokolate tableta baten papelotea, …. (zelan karajo dekot nik txokolate tableta baten papeletie karteran?).

Bai jauna, Periodikuek joango direz, rebistek be bai, eperdiko papela kentzeko zozer asmauko daurie iguel be bai, baie papela ez da joan, ez, papelak liburuetan ta periodikuetan ikasi dau munduen jaube zelan egin ta makiabelikamentien mile zati txikitxuten multiplikau da ta hortxe dabil dana inbadiduten, geure patrikeratik hasitte mundure. Egun baten ez dakit zenbet miloa papel zati txikik tapaute ixertuko gara, dominaute ta akabaute.