Mediaberri.com

Etxe Zuriak, Munduko Bankuak, Nazio Batuek eta Nazioarteko Diru Funtsak aitortu izan diote Paul Krugmani (Long Island, AEB, 1953) egungo ekonomiaz duen jakinduria, aholkulari izan baitute 80ko hamarkadatik gaur egunera arte. Atzo, baina, Europatik heldu zitzaion merezimendua, nazioarteko merkataritza eta geografia ekonomikoaren inguruan aztertu eta sortutako teoria berritzaileengatik ekonomia arloko Nobel saria emango diola iragarri baitu Suediako Zientzietako Akademiak.

Krugmanen teoriek antzeko jarduera ekonomikoak mundu osoan testuinguru berdinetan zergatik gertatzen diren azaltzeko baliagarriak dira. Hiriguneetako eta periferien arteko aldea hiri guztietan nola gertatzen den aztertzeko, esaterako. Globalizazioa eta merkataritza askearen benetako ondorioak zeintzuk diren aztertu nahi izan du Keynesen jarraitzaile horrek eta, horretarako, nazioarteko merkataritzak eta geografia ekonomikoak emandako datuak alderatzeko formulak baliatu ditu, ondorio argigarriekin.

Princetoneko Unibertsitateko ekonomia irakasle da gaur egun Krugman, baina AEBetako zutabegile ezagunetarikoa izateagatik da ospetsuagoa. The New York Times kazetan argitaratzen dituen iritzi eta analisietatik, George Bush presidentearen politikaren eta neoliberalismoaren kontrako kritika zorrotzak plazaratzen ditu. Atzoko egunkarian, adibidez, AEBetako presidenteak nazioarteko finantzen krisiari irtenbidea emateko neurrien aurka egin zuen, eta Erresuma Batuko Gobernuak iragarritako plana, aldiz, txalotu egin zuen.

2000. urtean ekin zion komunikabideetan ekonomiaren gorabeherak epaitzeari baina, aurretik ere, dibulgatzaile joera nabarmena erakutsi izan du estatubatuarrak, izan ere, hogei liburu inguru argitaratu ditu, ekonomia fakultateetarako eskuliburuak tartean. Krugmanen saiakeretako batek, The Great Unraveling (Iruzur handia) izenekoak, arrakasta itzela izan zuen 2003an. AEBetako sistema osoa kritikatzen zuen hor, botere politiko, judizial eta ekonomikoa muturreko eskuindarren esanetara dagoela salatuta.

Nobel saria izango da Krugmani emandako aipamenik garrantzitsuena, baina izan ditu beste batzuk, Asturiasko Printzea (2004) esaterako, eta, batez ere, 1991n irabazitako John Bates Clark domina; domina hori AEBetako ekonomialarien elkarteak ematen du bi urtean behin, eta ekonomiari ekarpenik handiena egiten dion 40 urtetik beherako ekonomialariari ematen dio.

55 urte dituela emango diote saria Princetoneko irakasleari, abenduaren 10ean egingo duten ekitaldi ofizialean eta orduan bilakatuko da azken urteotako ekonomia alorreko Nobel saridun gazteenetariko bat.

Etsai beste jarraitzaile utzi ditu bidean Bill Gates (Seattle, AEB, 1955) Microsoften sortzaileak. Windows sistema eragilea mundu osoko ordenagailuen %90etara eramatea lortu du eta, ondorioz, software konpainia gehienak Gatesen erabaki eta asmoen menpe bizi izan dira azken bi hamarkadetan. Duela 33 urte sortutako informatikaren erraldoiari esker, Forbes aldizkariaren munduko biztanlerik aberatsenen zerrendan hirugarrena da. Urteotan, alabaina, ordenagailuekin zerikusirik ez duen esparruan murgildu da Gates, filantropiaren eremuan alegia. 2006ko ekainean iragarri zuen Microsoft utzi eta Melinda French emaztearekin batera sortutako Bill & Melinda Gates fundazioa gidatzeari ekingo ziola. Joan den ostiralean bete zuen orduan agindutakoa.

Albisteak ez du inor harritu, baina Microsoft konpainiaren gainbehera aurreikusi dute askok Gatesen agurrarekin, besteak beste, konpainiak ez dituelako bizi bere unerik gozoenak. Batetik, Yahoo erosteko eskaintzak porrot egin zien eta, bestetik, Google eta Steve Jobsen Apple, gero eta indartsuago ari direlako teknologiaren sektorean. Europan ere topatu dituzte oztopoak, Bruselak isun handiak ezarri baitizkio Microsofti monopolioa leporatuta.

Ez dago, alabaina, krisialdirik. Microsoftek 51.120 milioi dolarreko irabaziak izan zituen iaz eta sistema eragileetan ez ezik, Officerekin bulego softwarearen errege da oraindik. Egia da, ordea, bere azken sistema eragileak, Vistak, ez duela espero zuten arrakasta izan eta erabiltzaile gehienek, Mac Os edo Linux hautatu ez dutenek, Windows XP erabiltzen jarraitu nahiago dutela. Erabiltzaileen eskaera ugariek lortu dute, hain zuzen , XP sistemaren bizitza 2014ra arte luzatzea, Microsoften asmoen kontra.

Adiorik ez. Ez da egun batetik bestera hartutako erabakia izan. 2000n egin zuen lehen urratsa Gatesek, kontseilari ordezkari kargua Steve Ballmerren esku utzi zuenean. Zortzi urte behar izan ditu Ballmerrek Gatesen bulegoa eskuratzeko. Agurra, alabaina, ez da erabatekoa izan, astean behin Redmondeko egoitzara bueltatuko baita aholkulari aritzeko. Horrez gain, konpainiako kontseiluko presidente karguari eutsi dio.

Teknologiaren guruetako bat izan da Gates urteotan, baina beste aditu askok, Paul Graham kasu, Internetek irekitako garai berriari moldatzen jakin ez izana egotzi diote. Grahamek Microsoft hilda dagoela esatera heldu da, Google, Apple eta Gatesen beraren estrategiaren erruz. Banda zabaleko konexioei esker, ordenagailuetan instalatu beharreko softwarea desagertuko dela uste dut askok eta, horrekin batera, Microsoft bera.

Hemeretzi urte zituen Gatesek Harvard utzi eta Microsoft sortu zuenean 1975ean. Berea ez zen softwarea saltzeko gai izan zen, nori eta IBMri. Salmenta egin eta gero, 50.000 dolarren truke eskuratu zuen MS-DOS. Ondoren, Apple aurkariren abantailak bere egiteko modua asmatu zuen, Steve Jobsen oniritziarekin. Garai hartan, inork ez zuen uste ordenagailuen etekinak sistema eragileetan egon zitezkeenik, Gatesek, aldiz, ederki aurreikusi zuen.

Hans Jensen (Thule,1950) Groenlandiatik etorri da. Inuita da, eta bere herrian klima aldaketak eragin dituen ondorioei buruz argibideak ematen ari da han eta hemen. Ipar poloan ez da bere herritik iparraldera bizi den besterik. Thulen 800 lagun inguru bizi dira, eta gehienak ehiztariak dira. Jensenek inguruetako ostatu bakarra zuzentzen du, eta bertan sortutako harremanak direla medio izan du aukera bere herriaren kezkak munduko hainbat lekutan zabaltzeko.

Klima aldaketak eragin zuzena du inuit herriarengan. Zer-nolakoa da eragina?Zailtasun handiak sortu ditu klima aldaketak gurean, ehiztariak garelako. Ehiztarien bizimodua aldatzen ari da; itsasoko izotzak oso hauskor bilakatu dira, eta hori da leran bidaiatzeko erabiltzen dugun bide nagusia. Izotza noiz apurtuko den aurrez ikusterik ez dago orain, eta ehizan aritzeko oztopo handia da hori.

Herriak ba al daki oztopo horiek klima aldaketak eragin dituela?Bai, egunero bizi dutelako, gero eta zailtasun gehiago dituztelako bere aspaldiko bizimoduan aurrera egiteko. Jendeak horretaz egunero hitz egiten du, eta badaki nondik datorren. Ehizan ibiltzea erraza zen iraganean, eta oso zaila gaur egun.

NBE Nazio Batuen Erakundeak berriki egin duen goi bileran, agerian gelditu da herri indigenek pairatzen dutela gehien klima aldaketa. Inuit herriak ez du kutsadurarik sortzen, baina ondorioak pairatzen ditu...Oso arduratuta gaude horrekin, eta badakigu herri aberatsenek egindakoaren ondorio lazgarriak pairatzen ari garela. Gorrotorik ez diegu, baina gosearen beldur gara, eta gehiegizko arriskuei aurre egin behar izaten diegu orain ehizan aritu ahal izateko.

Ipar poloan erregai fosilen bila jo duten multinazionalak ere badira. Horien beldurrik ba al duzu?Horrek ez nau kezkatzen. Groenlandia oso herri handia da, eta oso biztanle gutxi ditu; beraz, ez da ekonomikoki bideragarria. Kontsumorako hainbat eta hainbat gauza urrunetik ekarri behar ditugu, torlojuak eta esnea, esate baterako. Baina jendeak badauzka gauza horiek, Danimarkatik itsasontzian eramandakoak. Bi aste inguruko bidaiak izaten dira horiek, eta nire herrira -iparraldean dago- urtean behin heltzen da ontzi bat lehengai eta bestelako produktuekin, haraino joateko aukera dutenean. Hala izanda ere, Thulen esnea Groenlandiako beste edozein lekutan edo Danimarkan balio duenaren antzeko salneurrian saltzen da. Independenteak izateko defizit handia dugu, eta, horregatik, baliabide propioak izateko itxaropena da guretzat petrolioa.

Herrialde batzuetan, beren interesa besterik ez dute nahi petrolio konpainiek.Gure erakundeek ustiapen horiek kontrolatu eta kudeatzeko gai izango direla uste dut, eta, horrela, etekinak herriarekin partekatuko dituzte.

Nolako bizimodua duzue Thulen?Ehiztarien gizartea da, betidanik izan den bezala. Arrantza ere egiten dute, baina bestelako animaliak ehizatzen ditugu batez ere; gehienak ehiztariak dira gaur egun. Herri modernoen zerbitzuak ere baditugu: eskola, gasolindegiak, ospitalea eta posta zerbitzua, esaterako. Nire lanbidea bestelakoa bada ere, nire denboraren laurden bat ehizan aritzeko erabiltzen dut, karibu edo foken bila. Etxekoentzat bakarrik egiten dut, gero ez dut saltzen harrapatutakoa.

Inuit herria oso sakabanatuta dago. Ba al dauka nazio nortasunik?Bai, noski; nazio bat gara, eta milaka urteko kulturak batzen gaitu. Ez gara ez daniar eta ez besterik: inuitak gara, eta gure independentzia da gure helburuetariko bat. Kanadako inuitekin ere lotura sendoak ditugu, arbaso komunak eta senideak alde bietan. Garai batean, itsasoko izotza zeharkatu egiten genuen Kanadara joateko; orain, ia ezinezkoa da, klimagatik.

Hizkuntza bakarra al du inuit herriak?Hizkuntzalaritzaren aldetik, bakarra da, baina dialektoak biltzen ditu; hala ere, dialekto desberdina dutenek ez dute arazo handirik elkar ondo ulertzeko. Groenlandian bizpahiru dialekto daude, eta beste horrenbeste Kanadan eta Alaskan. Abestiak, liburuak eta filmak baditugu gure hizkuntzan. Kultur ekoizpen zabala dugu, herri txikia garela aintzat hartuta.

Egokia ez den hitz batekin izendatzen zaituztete: eskimal. Zure herriari buruzko zer-nolako ikuspegia topatu duzu munduan?Eskimal hitza ez da gurea; Kanadako indiarrek erabiltzen zuten. Frantsesek galdetzen zietenean iparreko herria nor zen, haiek eskimalak zirela esaten zieten, haragi gordina jaten dutenak. Mespretxuzko hitza da, baina kanadarrentzat. Groenlandian ez zaigu hainbeste axola eskimal esatea, baina Kanadako inuitentzat iraingarria da. Guk inuit deritzogu gure herriari; pertsona esan nahi du inuit hitzak.

Jolas parke gehienetan, abiadura eta mugimendu bortitzak dira protagonistak eta, horregatik, ausartenek baino ez dute atrakziorik dibertigarrienetan gozatzeko aukera. Teknologiak, ordea, bestelako jolas eta ikuskizunak eskaintzen ditu. Hori uste zuten duela hogei urte, 1987an, Futuroscope parkea sortu zutenek, eta bi hamarkada hauetan lortutako arrakastak zuzen zeudela adierazten du. Dagoeneko, 35 milioi bisitari izan ditu parkeak eta, egun, etorkizunarekin jolastu eta askotariko abenturak bizitzeko atrakzioak biltzen ditu. Hiru dimentsiotako filmak egiteko darabilten Imax teknologian oinarritzen dira horietako asko, baina mota horretako zinema aretoetan ikus daitekeena baino askoz gehiago eskaintzen du Poitiersko parkeak (Frantzia). Laugarren dimentsioa deritzona erantsi diote atrakzio gehienei, sentikortasunarena, alegia; pantailan azaldutakoa ikusi, entzun eta sentitu ere egin daiteke bertan. Larunbatetik aurrera, Etorkizuneko animaliak atrakzio berrian, errealitatea eta irudi birtualak nahasiko dituzte.

Eurodisney parkearen atzetik, Frantziako bigarrena da Futuroscope. Iaz bakarrik 1,6 milioi bisitari izan zituzten, eta harrigarria bada ere, gehienak aldez aurretik parkean izandakoak dira. Urtero atrakzio berriak sortzen dituzte, eta parkeko arduradunen arabera, ikuskizun guztietatik, heren bat bakarra da munduan.

Hiru dimentsiotako filmak -Imax teknologia ezagunaren bidez- eskaintzeari ekin zion lehenetarikoa izan zen Futuroscope munduan eta, gaur egun ere, mota horretako zinema areto gehien biltzen duen parkea da. Irudi ikusgarriak eskaini ez ezik, Poitierseko parkean urrats gehiago egin dituzte ikusleari filmean murgilduta dagoela sentiarazteko. La Vienne Dynamique (Vienne dinamikoa) ikuskizuna da mota horretako ikusikuzun aitzindarienetarikoa. Ikuslea eserleku berezietan kokatu behar du filmeko protagonistak bizi duen abenturan parte hartzeko. Tren bateko bagoian ikusiko duen pertsonaiak bezala, dardara sentitzen du ikusleak, eserlekuak filmean gertatzen dena berregiten duelako, hain zuzen ere. Une horretan ulertzen du parkeko bisitariak zertarako jarri dioten segurtasun barra eserleku bitxiari, errusiar mendietan erabiltzen direnen antzera.

Handik aurrera oihuak ere entzun daitezke aretoaren iluntasunean, protagonista 1 Formulako lasterketa batean dago eta, harekin batera, ziztu bizian doa aurrera, bihurgune bakoitzean ikuslearen gorputza alde batera edo bestera mugitzen dela. Barre egiteko aukera ere badago bidaian, izaki bitxi bat azaltzen da bat-batean eta doministiku egiten du, filmeko protagonista eta, nonbaitetik ageri diren ur tantekin, ikuslea zipriztinduz. Aire beroa ere badatorkio aurpegira une batean.

Antzeko atrakzio ugari dago parkean, bakoitza bere aldaerekin. Esaterako, Atlantis izeneko ikuskizunean, espaziontzi baten moduko batean igo behar dira ikusleak, pantaila handi baten aurrean. Hor, eserlekuen mugimendua ez ezik, 3D betaurreko bereziak erabiltzen dira irudietan erabat murgiltzeko.

ETORKIZUNEKO ANIMALIAK. Filmetan oinarritutako atrakzioak ez ezik, urteotan bestelako aukera batzuk aztertu dituzte Futuroscopen; esaterako, ispiluak, bisitariari sabaian zehar ibili dabilela sentiarazteko Bertigoaren hiria izenekoan, edota musikaren erritmora dantzatzen ari den robot erraldoi baten eskuetan harrapatuta zer den erakusten duena. Aurtengo ikuskizun berriak, aldiz, errealitate osatua deritzon teknologia erabiltzen du, Total Inmersion garatutakoa eta, orain arte, medikuntzan eta suhiltzaileen trebatze saioetan, besteak beste, erabilitakoa. Larunbatean irekiko dute Les Animaux du Futur atrakzioa (Etorkizuneko animaliak), hemendik 100 edo 200 milioi urtera planetan izango diren espezieak bertatik bertara ezagutzeko aukera emango duena. BBCrako Wild future dokumentalerako sortu zituen John Adamsek etorkizuneko animalien ideia, aurreikuspen zientifikoen arabera.

Atrakzio horretan, bisitariak kameradun prismatikoak erabiliko ditu, eta ikusten ari den errealitatearen gainean, ordenagailuz sortutako animaliak azalduko zaizkio. Eskuan eramango duen sentsoreari esker, errealitatea eta mundu birtualaren arteko interakzioa sortzen da, eta hori da harrigarriena. Gerta daiteke, esate baterako, armiarma moduko bat ikuslearen eskuan agertzea, edota aldamenekoari begiratzea eta bere buruan olagarro bat azaltzea.

Ez dakit zer den larriagoa, PPko eskuindar-austrolopitekusak etorkinen kontrako loreak botatzen ibiltzea edo El Mundo egunkariaren webgunean horren harira egin duten inkesta. Gehiengoak, bozkatu dutenen %85ek, alderdi popularraren neurriak txaloatu ditu. Bitxikeriak bilatuta, antzeko galdera ElPais.com webguen egin dutela ikusi dut. Halakoetan Pedro J-ren kazetan irakurri daitekeenaren kontrakoa espero izaten da, baina, hara non, oraingoan ez daude hain urrun, irakurleak behintzat. Honetan %43a azaltzen da inmigrazioari kontrol zorrotzagoak jartzearen alde. Ondorioa, guzti honetatik zer edo zer baliagarria ateratzeko asmoz, terrorismoa ez den gaietan ere espainiar gehienek bat egiten duela egiaztatzea.