Mediaberri.com

Jatorri anitzeko jendea bizi da gaur egungo hirietan, eta askotan, arrotzak ditugu bizilagunaren ohitura eta bizimoduak. Horrexegatik ekin zioten duela urte batzuk Munduko Arrozak izeneko festa ospatzeari, norberak bere herrikoaren berri gainerakoei emateko, hain zuzen ere. Musika, dantza eta, noski, arroza erabiliko dituzte larunbatean asmo horrekin, Bilbon eta Iruñean egingo dituzten egun osoko jaietan. Bizikidetza eta elkartasuna sustatzea dira jaialdiaren beste helburu nagusiak.

Antolatzaileek diotenez, munduan gehien erabiltzen den jakietako bat da arroza, eta horrexegatik, nazio bezainbeste errezeta dago munduan arroza prestatzeko. Valentziako erara, begetarianoa, haragiarekin, eta Coca Cola edari ezagunarekin prestatutakoak ere ikusi izan dira urteotan Munduko Arrozen jaialdian. Bosgarren urtez antolatu dute Bilbon jaia, eta azken lau urtetan Gasteizen eta Iruñean ere egin izan dute. Aurten, gainera, Gipuzkoan egiteko asmoa gauzatuko dute lehenengo aldiz.

KULTURA KALEAN. Sukaldaritza aitzakia nagusia izango bada ere, musika, dantza eta bestelako kultura adierazpenak ez dira faltako larunbateko festetan. Goizeko hamarretan hasiko dituzte Bilbon antolaketa lanak, jaialdian parte hartzeko izena eman duten taldeko kideek lekua hartzera joan beharko dute. Eguerdira bitarte, umeentzako tailerrak eta askotariko jolasak prestatu dituzte. Gainera, San Frantziskoko komentuko indusketa lanak edota Artelanen errepliken museoa ezagutu nahi dutenek, horretarako aukera izango dute bisita gidatuetan, aldez aurretik (34) 944 157 673 telefonora deituta. Epaimahaiak 13:30etatik aurrera dastatuko ditu arrozak, eta arratsaldez, kalejirak eta kontzertuak egingo dituzte Bilbo Zaharrean.

Herritarrek eginak herritarrek gozatzeko. Asmo horrekin antolatu zituzten lehenengo konpartsetako kideek Bilboko festak, duela 30 urte inguru. Herri jaien iraultza izan zen hura, eta, garai hartakoak ez ezik, etorkizuneko Aste Nagusien oinarriak ezarri zituzten jai batzorde parekideari esker. Urteetan, Udalaren ordezkariek eta konpartsetako kideek, herritarren bestelako ordezkariekin batera, jaietako egitaraua prestatzen zuten.

Azken urteotako errealitateak, aldiz, oso bestelako egoera ekarri die Bilboko auzoetako jaiak eta Aste Nagusia antolatzeko ardura duten batzordeei. Udalak, Auzotarrak elkarteko eta Konpartsen Federazioko ordezkarien esanetan, «Udalak inposizioaren bideari ekin dio»; edozein ekitaldi antolatzeko, gaur egun, askotariko trabak jartzen dizkie auzo eta herritar elkarteei. Egoera dagoeneko «eramanezina» dela eta «jai ereduaren aurkako eraso zuzena» abiatu dutela salatu du Gerardo Perezek, Bilboko Konpartsetako kideak.

Udalarekin izandako harremanetan «mugaraino» heldu direla esateko agerraldia egin zuten atzo Bilboko Konpartsen Federazioko eta Auzotarron elkarteko kideek Bilboko Zazpikaleetan, eta, Udal erakundeekin duten egoerari erantzuteko, Marra gorria izeneko ekimena aurkeztu zuten. Perezek adierazi zuenez, Udalaren jarrerari «mugak jartzeko garaia da; bestela, herri jaien eredua desagertu egingo da». Festetan herritarren parte-hartzea lortu nahi duten bezala, Bilboko jaien eredua babesteko bilbotarren laguntza lortu nahi dute: «Horretarako, egin dezakegun gauza bakarra egingo dugu: jai bat antolatzea».

Hilaren 15ean egingo dute festa, eguerdi partean, Bilboko Areatzan: «Baimena ukatzen ez badigute, behintzat; azkenaldian, inoiz ez dakizu Udaleko sail batean baimena ahoz eman dizunak horretarako ahalmenik benetan ote duen». Herritarrekin batera egin nahi duten festan ekimenaren marra gorria iradoki nahi dute, eta, horregatik, txorizoa banatuko dute hiriaren bihotzean. Gero, musika eta jai giroa izango dira nagusi.

OZTOPOAK UGARITU. Aste Nagusitik kanpo, hiriburuko auzo gehienetan ospatzen dituzte jaiak udako hilabeteetan, eta bakoitzeko jai batzordeetako kideek Auzotarrok elkartea osatu zuten duela urte batzuk, esperientzia eta baliabideak trukatu eta partekatzeko. Aspaldi salatu dute Auzotarrok elkartekoek Udalak gero eta diru gutxiago ematen diela, baina atzo egun jasotzen duten diru kopurua «barregarria» dela esan zuen Ruben Barcinak. Aldiz, ugaritu dieten gauza bakarra egin beharreko «eskabide eta izapideak» izatea deitoratu zuen.

Udalarekin hitz egiten saiatu diren arren, gauzak okerrera joan direla azaldu zuen Barcinak. «Urteak daramatzagu jaiak antolatzen, baina, hala ere, urtero eskatu behar ditugu baimenak, gero eta gehiago». Lurzoru publikoaren lege berria martxan dagoenetik, «trabak areagotu» dira eta, ordutegiak, urte batetik bestera murriztu egiten dituztela nabarmendu zuen. Udalak, gainera, Auzotarrok bezalako elkarteak gutxiesten dituela gaineratu zuen, «inor ez bagina bezala hartzen gaituzte, etsigarria da, herri bazkariak kalean egitea ere debekatzen digute legearen aitzakian».

Konpartsen aldetik ere, ezkor azaldu ziren atzo, «aurtengo jaiei buruz Udalaren jarrera ikustea besterik ez dago». Esan zutenez, jai batzordeari «eduki osoa kendu diote, kideak izanda ere, ezer gutxi dakigu hurrengo Aste Nagusiari buruz». Perezek uste du hemendik gutxira aurkeztuko dietela egitaraua, «guk ekitaldi oso gutxi antolatzeko aukera izan dugu bakarrik». Konpartsek iaz antolatu nahi izan zituzten ekitaldi gehienak atzera bota zituztela gogoratu zuen eta, horregatik, «aurtengoan bizpahiruetan batu ditugu gure esfortzuak».

Marra gorria ekimena, ekainaren 15eko festaz gain, datozen hileetan aurrera egingo duela azaldu zuten eta, horrez gain, adierazpen bat kaleratu dute Auzotarrok elkarteak eta Konpartsek, «udalak dekretu bidez inposatzen duen pribatizazio kanpaina» salatzeko: «Herritarren parte-hartzea eta udal inposaketa banatzen dituen marra gorria Udalak aspaldi gurutzatu» zuela diote zabaldutako dokumentuan eta, horren aurrean, «herritarren parte-hartzea ardatz duen hiri bizi baten alde egiteko, elkarteek ezin dugu isilik jarraitu».

Goyo Nadal izeneko kantariak sortu zuen 1939an Chimberos bilbainada taldea eta, urte luzeetan, Txikis, Cinco Bilbainos eta beste batzuekin batera, Bilboko eta Bizkaiko herri kantuak eraman zituzten batetik bestera. Belaunaldi desberdinak bildu izan ditu Chimberos taldeak eta, urteotan, Koldo Villar (Bilbo, 1968) eta Jon Basterra (Bilbo, 1961) izan ditu kantari. Musika irakasten aritzen zen lehenengoa eta bigarrenak, aldiz, odolean daramatza bilbainadak, gurasoa Chimberos taldeko kidea ere izan baitzuen. Bilboko tabernetan bat-batean kantuan hasteko ohitura galbidean dagoela uste dute baina, hala ete guztiz ere, bilbainadak inoiz ez direla desagertuko diote. Haiek, momentuz, atsedenaldia eman diote taldeari baina ez dute baztertu «egun hauetako batean» oholtza gainera itzuliko direnik.

Zuen lekua hartuko duten belaunaldi berririk etorriko al dira?
BASTERRA:Bilbainadetan kantuan aritzeko asmorik duen gazterik ez dago gaur egun, abeslari izateko ametsak dituenak bide komertzialagoak bilatzen dituelako. Kantu mota hau gehien bultzatu dutenak adin bateko jendea da, ohitura handia izan dutelako. Nik etxean ezagutu nituen bilbainadak eta musikaren beste alderdi batzuk ere atsegin ditudan arren, herri kantuak barruan daramatzat. Egon dira talde berriak egiteko saioak, baina gurea izan zen jende gaztearekin zaharberritu zen talde ezagun bakarra, gure atzetik ez du beste inork egin.
VILLAR:Gaur egun, halako musika mota ez zaio jendeari ezagutarazten, kantatzeko ohitura galdu delako, hain zuzen ere. Garai batean, oso arrunta zen kantatzea, baina zaletasun arraroa da orain. Ahozko kulturaren baitan dagoena gauza bat da eta belaunaldi batetik bestera transmisiorik ez badago, galtzeko arriskuan dago.

Aste Nagusian entzuten dira batez ere bilbainadak. Nolako zaleak dituzue?
VILLAR: Duela 40 urte bilbainadak entzun eta gustuko zituzten horiek dira egungo publikoa. Tamalez, egunkarietako eskeletan ikus ditzakegu egunero galtzen ditugun zaleak. Gazteen artean ez dago zaletasun handirik, jaietako kontzertuetatik aparte oso gutxitan taularatzen dira bilbainadak eta gainera, inork ez du beharrezko lana egiten bilbainadak berreskuratu eta zaletasuna sustatzeko. Erakundeen eta musika eskolen lana izan beharko litzateke agian.
BASTERRA: Gure publikoak 60 urte inguru izaten ditu batez bestez eta, gehienak, handik gorako adina dute. Horiek dira mota honetako kantuetan aritzea gehien maite dutenak eta herri abestien garrari eutsi izan diotenak.

Tabernetan sortu ziren bilbainadak, lagun arteko giroan kantatzen zenean. Hori desagertu dela uste al duzue?
VILLAR: Bai, desagertzen ari da eta ez bakarrik bilbainadak, baizik eta bat-batean kantuan hasteko edozein modu. Gero eta zailagoa da tabernan zaudela halakorik gertatzea, arraroa deritzogu horri eta baten bat ausartzen bada, gaizki begiratzen diote eta sakelako telefonoarekin grabatzen dute gero Interneten eskaintzeko. Harrigarria da gauzak nola aldatu diren ikustea.
BASTERRA: Antzina, tabernetan horrelako kartelak jartzen zituzten atean: Gaizki abestea debekatuta dago. Kantatzea, beraz, zilegi zen, txarto egitea zen arazo bakarra. Hori zeharo desagertu da, Bilboko Zazpikaleetako taberna gutxi batzuetan izan ezik.
VILLAR: Eremu pribatuetara baztertu den fenomenoa da herri musikarena. Txokoetan, etxean edota familiarekin mantendu dira horrelako kantuak, baina kalean aspaldi ez dago halakorik. Udalak edo beste erakunde batek antolatutako ikuskizun batean ez bada, ez duzu inon entzungo bilbainadarik. Nire ustez, lazgarria da gure gurasoek eta aiton-amonek zuten bat-batekotasun hori galdu izana.

Txapela eta txikiteroen kulturarekin lotzen ditu jendeak bilbainadak? Txikitoarekin batera jaio al ziren?
VILLAR: Bai, hala dela esan daiteke. Herritik jaio eta zabaltzen den arte adierazpen guztiekin gertatzen den bezala sortu ziren. Lanaldia bukatzen zutenean, beharginak tabernetan biltzen ziren lagunekin. Aisialdi modu bakarrenetarikoa zuten. Inauterietako koplak dira egungo bilbainaden aitzindariak, hirian gertatzen ziren kontuak hartuta, kantuak egiten zituzten, inauterietan abesteko. Denborarekin, urte osoan kantatzeko joera zabaldu zen eta zati desberdinak hartuta, doinua gehitu eta lehenengo bilbainadak jaio ziren. Istorio desberdinak biltzen zituzten kantuak zeuden eta ahozko transmisioari esker, belaunaldi batetik bestera pasa ziren. Horren ondorioz, askotan gertatzen zaigu kantu jakin bat modu batean ikasi dugula ete beste batek, modu desberdinean ezagutzen duela.

Chimberos historia luzeko taldea izan da beti eta gorabeherak izan ditu. Ondare hori guztia gorde al duzue?
BASTERRA: Bilbainadetan aritu zen lehenengo taldeetariko baten eszisioa izan zen. XX. mende hasierako Bilbo horretan elkar ezagunak ziren guztiak eta aitzindariak talde batean bildu ziren. Eztabaida desberdinak eman ziren, gerra piztu eta politika kontuak tartean sartu zirela, Bocheros taldea desegin zuten arte. Handik sortu zuen Goyo Nadalek Chimberos.
VILLAR: Izenarekin pasadizo ezaguna dago. Dirudienez, Zaragozan kontzertua egin behar zuten oraindik Bocheros taldean ari zirela eta, eszisioa gertatu zenean, karteletan ageri zen izena aldatzea bururatu zitzaion Goyori. Hitzaren bukaerari eutsi zion eta 'Bocho' 'Chimbo'-rekin aldatu zuen. Kondaira moduko bat besterik ez da baina, dakidala, benetan gertatu zen.

Zer pentsatu zenuten taldearekin jarraitzeko proposamena helerazi zizuetenean?
BASTERRA: Garai desberdinak izan zituen taldeak. Jesus Ibarra izan zen taldea zuzentzen urte gehien eman zituena. 50ko eta 70ko hamarkadetan ez bezala, Ibarraren garaian Bizkaian aritzen ziren lanean batez ere. Gizon horrek, alabaina, gaixotasun bategatik utzi behar izan zuen musika eta, ondoren, taldea noraezean ibili zen denbora batez. Egun batean, 1999. urtearen bueltan, taldearen sortzailearen ilobak deitu zidan, Chimberos berregiteko urratsak egiten hastea proposatzeko. Horrelako talde baten lekukoa hartzea gauza berezia zelako onartu nuen.

Zer nolako esperientzia izan zen zuentzat bilbainadekin agertokira lehenengo aldiz ateratzea?
VILLAR: Ondo gogoratzen dut, 2000. urtean izan zen, Arriaga antzokian eta bilbainada txapelketaren kantuak aurkezten diren egunean bertan. Abesti batzuk plazaratu genituen eta antzokia erori behar zela iruditzen zitzaigun, berritasun handia ginelako publikoarentzat, inork espero ez zuena.
BASTERRA: Berria zen pentsatzen zuten baino gazteagoak ginelako, hain zuzen ere. Bilbainada txapelketaren moduko ekitaldi batera joateko ohitura dutenek, adin bateko jendea topatzea espero dute, publikoan zein agertokian. Gu atera ginenean, beraz, berritasun handia izan ginen guztientzat.

Begoñako ama eta Athletic futbol taldea bezalako ikurrak askotan azaltzen al dira bilbainadetan?
VILLAR: Ez, askok uste dutenaren kontra, halakoak ez dira gehiegi azaltzen. Hauen inguruko kantu ugari, gainera, ez dira bilbainadak.
BASTERRA: Futbolari buruzko zaletasuna gehien bizi izan dituzten garaietan kantatuko ziren gehiago Athletic-en ingurukoak, txapelketak irabazten zituztenean, alegia.
VILLAR: Begoñako amatxuari buruzkoak ere, ez dira ugariak, Begoñako Andra mari kenduta. Ohikoagoa da hiriko kaleei buruz eskainitakoak topatzea, itsasadarreko urari, kaleko argiei eta norbearen haurtzaroa gogorarazten duten kontuei buruzkoak.
BASTERRA: Gauza umoretsuak dira bilbainadetan gehien jorratzen direnak, gertaera edo istorio jakin batzuk, loteria irabazi zuen ile-apaintzailearena kasu. Gauza serioei buruzko bilbainadak egiten saiatzen direnetan, urteotako txapelketetan gertatu izan den bezala, nahiko emaitza arraroak izaten dira.Esaterako, Guggenheim museoa goratzeko kantuak egiten saiatu izan dira, baina inolako graziarik gabeko bilbainadak atera dira. Halakoak ezin dira egin, umorearen ikuspegitik egiten ez badira behintzat. Bilbainadarik onenak irribarrea ahoan dugula egin eta kantatu behar dira.

Euskarazko bilbainadak egon badaude, baina ez al dira gutxi gaztelerazko ekoizpenarekin alderatuta?
BASTERRA: Euskarak badu lekua bilbainadetan baina gehienetan gaztelerarekin batera ageri da, alegia, esaldi edo lelo batzuk euskaraz tartekatzen dituzte bilbainada askok. Kontuan hartu behar dugu bilbainaden loraldian euskara debekatuta zegoela eta, horrekin batera, etorkin ugari etorri zirela Bilbora eta Euskal Herrira. Edonola ere, bilbainada gehienek dute euskarazko hitz edo esaldiren bat.
VILLAR: Bizkaiko hainbat herritan ez bezala, Bilbon ez zen euskara etxeetan mantendu. Horretan datza, besteak beste, Gipuzkoako herri kantuak eta gurearen arteko desberdintasuna. Haiek euskarazko abesti ugari gorde izan dituzte eta gurean, berriz,bilbainadak ditugu.

Desagertzeko bidean al daude bilbainadak?
VILLAR: Gauzarik tristeena da jendeak kantatzeari utzi diola. Haurrak ez dira kantuan hasten koruetan ez bada, edo telebistan ikusten dutena. Herri kantuak berreskuratu behar dira. Saioak egin dira, urteroko lehiaketa kasu, baina antolatzaileek badakite ez dutela kalitate handirik. Modu egokian bultzatuz gero, aurrera atera daiteke. Gauza asko zaintzen diren moduan, hau ere gorde daiteke.

Bilbotarra izatea ezinbestekoa al da bilbainadak behar bezala kantatzeko?
BASTERRA: Ez da ezinbestekoa, baina bilbotarra izateak izaera jakin bat ematen du. Edonola ere, Chimberos, Txikis eta beste talde batzuetan bilbotarrak izan gabe oso ondo kantatu izan dutenak egon dira. Bestelako kontua da abesten duzuna barruan sentitzen duzun edo ez. Bilbo milaka etorkinek zabaldu zuten eta zetorren bakoitzak bere ekarpena egiten zion bertoko kulturari, herri kantuetan ere.

Ba al dute bertsolaritzarekin zerikusirik bilbainadek?
BASTERRA: Nolabaiteko konexioa badaukate aisaildiarekin lotuta baitaude biak. Tabernetan koplak botatzen hasi ziren moduan, bat-batekotasuna da gakoa, askotan gertatzen da txoko edo festa berean euskaraz bertsotan aritzea batzuk eta bilbainadekin besteak.

Iaz plazaratu zuen FEVE konpainiak bere tren historikoetan egun bakarreko bidaiak egiteko proposamena, eta inork espero ez zuen arrakasta lortu zuen, eserlekuen %98 saldu baitzituen. Bilbotik abiatu eta, 39 euroren truke, larunbata edo igandea eskualde bat ezagutzen emateko aukera eskaintzen dute, eta, bidaiak ez ezik, bazkaria eta museoetarako bisitak salneurriaren barnean daude.

Berritasun nagusia larunbateko bidaian datza, Naturaren trena izenekoa Medina de Pomar (Burgos) herrirako bisitarekin aldatu baitute. Igandeetan Balmaseda ingurura egingo dute trenek, Pozalaguako kobazuloak edota Loizaga Dorretxeko gaztelua ezagutzeko, besteak beste. Bidaia luxuzko bagoietan egiten da, 1928. urtekoa da zaharrena, eta 1965koa bestea. Eserleku gehiago eskaini ahal izateko, aurten hirugarren bagoi bat ere jarri dute.

Danbolinari eskainitako historia zahar bezain ederra itxi zuen Serafin Amezuak (1899-1973) duela 35 urte Gurutzetako ospitalean zendu zen egunean. Urte luzez alaitu zituen Arrazola, Mendata, Bolibar, Ibarruri eta inguruko herriko erromeriak, baina sustrai askoz sakonagoak zituen euskal doinuetan; izan ere, Hipolito Amezua aitarekin hasi zen txistulari nerabezaroan, eta hark, aldi berean, arbasoengandik ikasi zuen. Guztira, bost belaunaldi iraun du Amezuatarren txistu doinuak, eta, familiako lehenengo musikaria, Juan Bautista Amezua, jaio zela 250 urte igaro direla gogoratzeko, omenaldia egingo diete gaur Berrizko Udalak eta Gerediaga elkarteak Amezua danbolitteruei.

Amezuatarrek «meritu handia» zutela dio Jon Irazabal Gerediagako kideak; izan ere, «solfeorik ez zuten inoiz ikasi, ez ziren musika partitura bat irakurtzeko gai». Danbolina eta txistuarekin, hartara, «belarriz aritzen ziren, doinua ikasi eta buruan gordetzen zuten». Aitak semeari edo aitonak bilobari irakatsitakoari esker, «Bizkaian egun ezagutzen ditugun euskal dantza batzuek iraun izan dute». Antzeko transmisiorik izan duen beste familiarik ez da: «Abadiñon bazegoen aita eta semeek osatutako talde bat, baina ez honen modukoa, Amezuatarrena bakarra da; Bizkaian behintzat, bai».

Omenaldia ez ezik, Gerediaga elkarteak liburu bat egin du Berrizko danbolin familiari buruz dagoen informazioa biltzeko: «Ikerketa sakonik ez da egin, baina nortzuk ziren eta txistulari bakoitzari buruz dagoena bildu dugu 24 orriko liburuxka batean». Ale gutxi argitaratuko dituzte, 200 eta 300 artean, Irazabalen arabera.

Gaurko omenaldia iluntzeko zortzietan hasiko da, Berrizko Kultur Etxean. Bertan, Udalarekin eta Gerediaga elkartearekin batera, Berrizko Iremiñe eta San Lorentzo dantza taldeak eta Bizkaiko Dantzarien Biltzarreko lagunak izango dira. Ekitaldiaren hasieran hitzaldi labur bat eskainiko dute Amezuatarrei buruz eta, ondoren, Serafin Amezuari 1973an egin zioten elkarrizketa eta bertan grabatutako doinuak plazaratuko dituzte. Ondoren, Manuel Intxaustik XX. mendeko 1920ko hamarkadan Euskal Herriko ohitura eta dantzen inguruan eginiko lau minutuko filmazio bat proiektatuko dute, non Amezuatarrak danbolina jotzen zuten. Azkenik, omenaldia erromeria giroan bukatzeko, Durangaldeko herri koplen kantaldia egingo dute.

HISTORIA LUZEA. XIX. mendeko agirietan azaltzen da lehenengo aldiz Berrizko Elizateak Amezuatarrei danbor jotzaile lanengatik egindako ordainketa baten berri. Vicente Urkizak Berrizko historiari buruzko liburu batean aipatzen du Juan Bautista Amezua herriko lehen txistulari ofiziala izan zela, eta Udalaren kontu liburuetan 1785. urtean San Pedro eguneko funtzioetarako danbolin jotzaile bat eramaten zutela azaltzen da. 1758an jaio zen bost belaunaldiko familiari hasiera eman zion Amezuatarra. Bost seme izan zituen Magdalena Gallastegirekin, eta, horien artean, Juan Domingo Amezuak jarraitu zuen aitaren ofizioarekin.

Juan Domingo 1805ean jaio zen eta hiru seme-alaba izan zituen. Hirugarrena, Francisco Maria Amezua, aitarekin batera aritu zen danbolin jotzaile. Iurretako Euskal Jaietan, 1891n, Anton Abadia eta Sabino Aranaren aurrean jo zuen. Bere zortzi seme-alaben artean, Hipolito Amezuak hartu zuen danbolinaren lekukoa, eta 75 urterekin hartu zuen erretiroa, 1945. urtean Serafin Amezua bere semearen esku uzteko.