Trokatik

Zapatu arrastia zapingean pasatzen duzunean futbola aurkituko duzu botoi sakadaren batean. Berdearen gainean kolore biziko kamisetak ikusi eta ez diot mandoko botoiari deskantsua ematen normalean, baina gaur irudi batek gelditu du rafaga. Hau:

Edo hobeto esanda kamiseta hau futbolari baten lepoaren gainean.

Hasikera batean halango kaligrafia ausarta erabili dutela pentsatu dut, diseinatzailearen kapritxoak edo, baina taldeko beste jokalarien izenak tipografia latindar argiarekin idatzita egon dira. Zer da ba?

Futbol taldea identifikatu behar izan dut lehenengo. Almeria. Eta jokalaria? Ez dut jakin zein izan den, azal beltzekoa zela bakarrik. Plantila arakatu, eta hiruzpalau jokalari beltz dabiltza Almerian: M'Bami Kamerundarra, Uche nigeriarra eta Goitom suediarra.

Alfabeto hori? Nik dakidala ez Kamerunen, ez Nigerian ez Suedian ez da horrelakorik erabiltzen. Lehenengo bietan alfabeto arabiarra espero zitekeen akaso, baina ez du arabea ematen, eta Suedian, ba... Eskandinabiako idazkera runikoaz zerbait entzunda nago, baina Goitom horrek, suediarra izan arren, bikingo planta handirik ez dauka..

Tira, sareari astindutxoa eman eta kamisetaren jabea konfirmatu dut: Goitom suediarra, baina 23 horren gainean dagoenak ez du bikingoekin zer ikusirik, Afrikako ekialdera joan behar dugu. Eritrea eta Etiopia estatuen artean banatuta dagoen tigrinyera hizkuntza da, Ge'ez alfabetoan idatzita. Eritrean du jatorria Goitomek, familiako norbaitek iradokita eta irakasle batzuen laguntzaz bere izena tigrinyeraz jartzea pentsatu eta Federazioak onartu egin dio bistan denez.

Hor dabil beraz suediarra munduan Tigrayren berri ematen. Ze, seguru nago ez naizela bakarra izan Goitomen kamiseta ikusi eta hizkuntza horren berri izatera ailegatu dena. Zelaietako harmailetan bertan ohiko berriketagaietan  jakin min linguistikoari tartetxoa egin dio Goitomek seguraski, jokoaren gorabeherak eta berdeguneko pertsonajeen familiaren ondraren artean.

"Euskara jalgi hadi plazara" esan zuen batek 500 urte inguru dela. Tigrayarren batek ere esan du antzeko zerbait duela gutxi "jalgi hadi zelaira", eta zelatik mundura, zenbaki baten gainean letra batzuk jarrita.

6 milioi hiztun inguru ei ditu tigrinyerak. Eritrean eta Etiopian ez ezik, jatorrizko lurraldeetan, diaspora handia dute. Suedian edo Kanadan adibidez, kolonia handiak daude. Hizkuntzak Interneten zer presentzia duen tamaina hartzen ibili naiz eta zerbait badago, Wikipediaren bertsioa adibidez, edo ikasteko metodo eta material batzuk: hau, hau edo hau adibidez. Ematen du Interneten ez duela hedapen zabalik eduki oraindik, baina hor dabiltza. Ka

Portzierto, euskarak askoz hiztun gutxiago (datuak datu) eta  zenbat jenderi piztu dio jakin mina kirolari baten kamisetan edo izenean X, TX, TZ edo K grafien presentziak?

Tira ba, ez dezagun burua psikolasto linguistikoekin nekatu. Kantu eta dantzako hizkuntza ere bada tigrinyera (danak legez):

Aktibitatea total bajatuta, hemen aspaldian idatzi barik nengoela bai, baina ikusi arte ez dut kuantifikatu: urtebetea. Tontamentean.

Esatekorik ez, kantuak dioen modura? Ez, zer esana beti izaten da. Zikloa istea falta da akaso, nonbait apurtzen da katea beti. Berbak ez topatzea izango da kontua igual.

Eta berbarik ezean, badira moduak gora begira ibili zarela kontatzeko bestela ere.

Leah Manning, Euskal Herriko 4.000 baino gehiago Ingalaterrara ebakuatzea eta bertan artatzea antolatu zuen emakumea. Plaza bat eskaini zioten aspaldian Bilbon, hemendik hur, Txurdinagan, ez edozelako plaza gainera, haren eta harekin batera jardun zutenen omenez artelan ederrarekin apaindu zuten lekua. "Goizeko euri artean" diote burdinok. Izena ere ederra, Leah Manning lorategia.

Leku atsegina, akaso ez oso ezaguna. Gustuko dut, paseoan edo argazki makinarekin olgetan ibiltzeko.

Umezurtz paratu ziren derrepentean 4.000 ume haiek. Manning-i esker familiaren berotasuna galduta jende hurkoaren epeltasuna izango zuten, ez ziren hain bakarrik eta hain galduta sentituko.

Lehengo egunean, kamararen bisoretik, umerzurtz sentitu nituen burdinak derrepentean. Plaza gorri hartan bakarrik, inor ez haiei begira, nori begira eurek ere ez. Ingurua isilik, kotxeren bat baino ez bazen. Oinez baten bat pasatzen bazen, karran eta behera begira. Epeltasunaren eta berotasunaren seinale gutxi.

Tokia Bilboko planoan bilatzen baduzue, konturatuko zarete hiri kolorea basoaren berde egiten den mugatik hur dagoela, zentrotik aparte. Txurdinagan, kalean gutxi ibiltzen diren lekuan, etxeek gotorleku itxura hartzen duten auzunean. Eta galdetzen duzu. Inork gozatzen ditu burdinok? Umeak ibiltzen dira olgetan haien artean? Edadeko jendea jezartzen da haien gerizpean?

Ala, burdinok irudikatzen dituzten umeak bezain bakarrik eta umezurtz utzi dituzte hiri bazter honetan? Kalean dabilena ere umezurtz eta arrotz erraz sentiaraz dezakeen inguru hotz honetan.

Plaza eta patio asko daude oraingo auzuneetan, diseinu eta arte lan zainduak haietako askotan. Baina bakarrik eta triste sumatzen dituzu sarri, etxe hesituen artean, gogorregiak. Plaza gutxi egoten ziren lehenago gure hiri honetan, arte lan eta diseinu urrikoak asko, baina haien epeltasunak nekez sentiarazten zintuen umezurtz.

Paseoa ematen joan nintzen lehengo martitzenean. Arratsalde polita egon zen eta Ubideetako pasealeku berrizutik aurrera jo nuen Abusurantz.

Ez zebilen jende asko han, edadekoak gehien bat, eta isilik zebiltzan gehienak, emakume koadrila pare bat izan ezik.

Isiltasunaren erdian eta jendearen arrimuan errespetu falta ei da belarria inoren berriketara luzatzea, baina saihestezina era berean, ala ez?

Hantxe zebiltzan andreak, baten aipamena, bestea han dabilela... Ez zidaten aipatuen interesik piztu, baina bai haren hizkuntzak, koadrila bietan galizieraz ari ziren, Atxuritik Pontoiraino entzun nuen hizkuntza bakarra.

Galiziarren mintzoa entzunda haserretzen dira batzuk oraindino ere. Txurdinagako parkeari "Gallegoen parkea" ere deitzen zitzaion sasoi batean, malaletxe nahikoarekin egia esanda. Igandean paseoan irtenda elkartzen diren paisanoen artean euren hizkuntzan jardutea espero ezin den zerbait balitz bezala edo.

Norbera ezin haserretu, are gutxiago galiziera aita-hizkuntza izanda, hau da, aitaren hizkuntza, era batean edo bestean etxekotzat dugun hizkuntza azken batean. Hala da ze hurbiltasuna ere sentitzen da jubilatu koadrila horiekin topo eginda, beste ezer baino gehiago.

Galiziarren retranca hori ere azaleratzen da hala ere, eta hurrengo egunean aitarekin berbetan "Zure herrikoak denak dabiltza Atxurin paseoan ala?" Galderaren galde-erantzuna: "Han ibiliko dira ba. Eta non juntatzen zarete zuek euskaraz egiteko ba?"

Dio! Retrancaren joko hori bertsotan neurri-errima-arrazoiak uztartzea baino zailagoa da.

Merkataritzan euskaldunok zer tratu hartzen dugun kezkatuta ei gabiltza. Eta, egia esanda, ni neu gehiago kezkatuko nintzateke salerosketa kotidiano horretan zer tratu ibiltzen den. Tradizioak, topikoak eta buruan hortik eratorrita darabilgun eskema mentalak denda solasgune eta elkarrizketagune bizi modura marrazten digute, baina pentsatzen jarrita azkenotan solasaldi bakarra zenbaki bat entzutera mugatzen da.

Saltokian sartu, nahi duzuna bilatu (edo aurkitu, nahi duzuna, edo hor dagoen hori nahi duzula aurkitu hobeto esanda), hartu, kobralekura eroan, zenbakia entzun eta martxa.

Bizitza sozialaren ardatz, bilgune, mintzagune eta kontalekua... Beharbada erdi aroko azoka-merkatuetan hala izango zen, edo gordetzen diren azoka "tradizional" horietan gertatuko da, baina gaur egungo saltokietan "azkena mesedez?" hori ere kostatzen da entzutea.

Krisian dago gainera komertzio txikia, hala ere komertzio txiki berriak zabaltzen dira Asiako begirada goxoko dendariekin. Prezioaren kantitatea ozta-ozta ulertu eta ulertarazten dituzte hango begiradek, baina hor daude gau eta egun, goizetik goizaldera arte, askoren haserre, kezka, ikara eta amorrurako, beste askorentzat misterio eta elukubraziorako.

Zapatua, gaueko 10ak, afaltzera erretiratu guran, etxean gatzik ez esan dizute. Astelehenera arte hipertentsoaren dietan ibili beharko dugu orduan. Derrepentean lonjen ilara ilun baten mutur batean argia. Gatza ez dute edukiko ba? Sartu, irribarre bi, hirugarren irribarrea. Apalategira begia segidan, hantxe pakete zuria. Hartu, mostradorera, irribarrea. Ene! Lucy Liu da bata! Berdina. "Senkooontah". E? Irribarrea irribarreago. "Senkoontah". A! 50. Dirua eman, irribarrea, bueltak eskura.

Irribarrea norberak ere. "Buenoooo!" Irribarre bik: "Agohr!", "Agohr!" Laugarren irribarrea: "Agur, gero arte!"

Eta zer gura duzue esatea? Zapatu batean gaueko 10etan Lucy Liuk irribarrez "Agohr" esateak... ez dauka preziorik. Eta etiketa laueleduneko saltokietan baino euskara gehiago edo behintzat goxoago entzunda gainera.